Wat is er aan de hand met de ‘architect’? Die zelfverzekerde man die me vertelde hoe de wereld verbeterd moest worden, hoe we echt iets heel speciaals moesten maken. Hoe we, niet gehinderd door financiele en scherp georganiseerde processen, de stad moesten verbeteren, iets anders moesten maken dan we eerder deden. Waar is deze kerel (m/v)? Heeft hij zijn lef kwijtgeraakt aan het einde van de crisis? Durft hij niet meer? Wordt hij gehinderd door de project-proces managers, is het wegkwijnend modernisme (als architectuurstroming/opvatting) de oorzaak of zoekt hij gewoon een stok om mee te slaan, puur uit frustratie? Ook ik houd niet van moddergooien, maar kritisch zijn op elkaars verantwoordelijkheden is iets anders, oplossingen aandragen is het devies. Zoals Ole Bouman vorige week al zei, ga geen onproductief debat aan. En terecht. Daarom in dit blog stellingname waarbij ik voor het gemak (en cynisme) even iedereen over een kam scheer. Een column dus.
recente aanleiding
De twee artikelen in het NRC van Jan den Boer (projectmanager Gemeente Utrecht) en Bjarne Mastebroek (voorzitter Bond Nederlandse Architecten) zijn de opmaat voor dit blog. Vorig jaar oktober had ik een aantal gesprekken met mensen van ANET en later volgde ik een debat in ARCAM over de veranderende rol van Opdrachtgever en Architect. Rudy Stroink trad uiteraard op en had een goed verhaal. Stak ook hand in eigen boezem, heel veel respect voor. Er is uiteraard meer over gesproken en geschreven. Verhalen te over, blijkbaar is er genoeg tijd om de pen op te pakken. Prima natuurlijk. Drie jaar geleden waren er nauwelijks opinie stukken over dit onderwerp, er was geen tijd voor het debat. Wat is er veranderd, maar belangrijker, waar is het vertrouwen gebleven wat we in elkaar hadden, en hoe komen we verder. Er is maar een oplossing: OPRECHT verantwoordelijkheid nemen.
wat is er aan de hand
Bouwen is een complex vak. Het duurt jaren voordat we van initatief naar oplevering zijn gelopen, jarenlang over een smalle evenwichtsbalk, met aan de linkerhand een A3 boekje met de plannen, aan de rechterhand een zak geld die continue lijkt te verdampen, maar eigenlijk moet groeien. Een nieuwe BMW bedenken, produceren, afleveren en afschrijven gaat sneller dan een woonhuis bouwen. een jaar of vier doen ze erover. Wij praten al 20 jaar over het Stationsgebied Utrecht (en nog lang niet klaar), inmiddels 15 jaar over de winkels bij de Voorwaarts in Apeldoorn etc. ik ken maar 1 groot project wat echt snel is opgeleverd. Een jaar! Van initiatief tot oplevering. Het auditorium van de Rabobank in Utrecht.
Complexiteit dus. Regelgeving, procedures, trage overheid, financiële constructies, lagere rendementen etc. Een andere markt, veel harder, veel meer gestuurd op geld dan op kwaliteit. Hoe gaat een architect hiermee om?
wat doet een architect fout?
Hij luistert niet. Veel architecten zijn te eigenwijs, denken dat ze alles weten en bedenken de meest waanzinnige plannen die, ondanks door ons als conceptontwikkelaars zijn uitgewerkt tot een haalbaar en functioneel goed plan, veel te hoogdravend zijn. De architect 1.0 begrijpt niet hoe een ontwikkelproces in elkaar zit. Hij begrijpt niet dat het maar gaat om een ding, namelijk dat een project meer moet opleveren dan het kost. Het maakt niet uit hoeveel een project kost, als er onderaan de streep maar een bepaalde winst zit. Concreet betekent dit dat je dondersgoed moet weten wat de klant (eindgebruiker/bewoner/huurder) wil. Hij wil buitenruimte, uitzicht, daglicht, een fijne werkplek, ruimte etc. Kwaliteit dus. De klant weet precies wat hij kan krijgen voor welk geld. Dat leest ie op internet, funda, via social media etc. Hij is enorm mondig en laat zich niet met een kluitje in het riet sturen. De gebruiker centraal.
enkele tips, tricks en frustraties
Een van de meest onderschatte tools voor vastgoed is de NEN2580. Een verschrikkelijk saai document, waarin feitelijk staat hoe we met elkaar omgaan als het gaat om oppervlakte berekening.
Ik heb nog geen architect gevonden die een echte NEN2580 meting kan maken. Echt niemand. Altijd rekenen we het zelf na, of laten derden het doen. Voor de kostenberekening is dit document van belang, maar nog veel meer voor de opbrengstenkant. Immers, de rendementsberekeningen voor vastgoed bevatten een multiplier (de BAR), een factor ergens tussen 15-20 waarmee je de jaarhuur mag vermenigvuldigen om de waarde uit te rekenen. Een paar meter verschil tikt dus nogal aan en gaat vaak over enkele tonnen euro’s. Van het grootste belang dus en ontzettend onderschat.
Een andere ontwerptool die wij dagelijks inzetten is het denken in scenario’s. Niet een variant is de beste of enige oplossing, er zijn er altijd meer. Blijf denken in ‘concepten’ , in mogelijkheden en kansen. Architecten denken in eindoplossingen, in een eindbeeld en houden dit vast en zijn (en dat kun je wellicht modernisme noemen) niet van plan hun visie bij te stellen. Een vreemd gedachtegoed, want bijna altijd komen gebruiker, belegger etc pas in een later stadium van het proces aan tafel. Als zij zo belangrijk zijn en veel kennis hebben (en geld op tafel leggen) moet je hun ideeen meenemen. We pellen het probleem af, steeds komen we een stapje dichter bij de kern van het vraagstuk en komen we tot een eindplan. Op dat moment (en dat is meestal pas na een paar jaar) komt de architect aan tafel. Tussen het Schetsontwerp en het Voorlopig Ontwerp. Niet eerder.
Het rare is overigens dat stedenbouwers, een enorme ondergewaardeerde groep overigens, wel in staat zijn om in scenario’s te denken. Het andere schaalniveau geeft je wellicht meer vrijheid en andere keuzes, maar het verschil tussen architect en stedenbouwer is enorm. En dat terwijl we naast elkaar studeerden in Delft. Bestaat er geen Modernisme in de stedenbouw? Is er geen geldingsdrang onder stedenbouwers? Er zijn Stedelijke Programmeurs nodig zoals Harm Tilman het omschreef, programmeren in de stedelijke ruimte, activeren van de straat.
Als laatste noem ik de keus van architecten om, in tegenstelling tot het tweede punt, honderden bizarre (gebouw/gebieds) maquettes te willen maken van varianten die er totaal niet toe doen en vanaf de eerste schets onhaalbaar blijken. Een oneigelijk gebruik van inzet en kennis van de werknemers. Echt zonde. Voorbeelden te over wat dit betreft. Kijk maar eens in de keuken bij OMA, KCAP, MVRDV en NL architects. Prachtige bureaus’ met visionaire architecten met zeer veel vernieuwing, kennis en kunde. Maar wat daar allemaal geproduceerd wordt, echt ongelofelijk. Wij deden de afgelopen jaren projecten met enkele van deze bureaus, en continue moest de hele stad ontworpen worden. Dat was niet de vraag, maar wel hun antwoord. Beter was het geweest goed te luisteren naar onze vraag (dan wellicht de opdracht terug te geven als het niet iets voor je is) en dan pas te reageren en vragen te stellen. Bezint eer ge begint.
waar ligt de oplossing?
Als je van je eigen verdiende en gespaarde geld een woning gaat bouwen (of een auto gaat kopen), ben je financier, opdrachtgever en architect tegelijk. Je voelt letterlijk het geld vloeien uit je broekzak als je niet goed oplet, of toch een iets duurdere voordeur in je huis neemt, of toch een trekhaak onder je auto laat zetten. Je wordt kruidenier en let heel erg goed op je eigen keuzes. Architecten (maar ook alle andere adviseurs overigens) moeten meer gaan voelen wat een ontwerpkeuze betekent voor een project. Wat het betekent dat je een BVO-VVO verhouding van 88% gaat halen, of meer. Wat levert dit exact op? Je kunt ineens een WKO betalen, of toch zonnepanelen op het dak zetten. Of een lagere maandhuur betalen waardoor je meer m2 kunt huren.
Participeren in een vastgoed project. Dit betekent dus dat je vanaf het begin ook geen honorarium krijgt, nada, helemaal niets. Je stapt er No Cure No Pay in. Als het project verkocht/verhuurd wordt krijg je 100% betaald, bij stoppen krijg je slechts een onkostenvergoeding. Bij grote winst deel je uiteraard. Daarmee kun je weer nieuwe projecten opstarten. Als we dit systeem gaan toepassen voelt de architect letterlijk in zijn portemonnee elke ontwerpbeslissing. Hij zal nadenken over elke wand die die plaatst en beoordelen of dit beter of slechter is voor de gebruiker, en daardoor praten en denken met de klant, en een beter gevoel ontwikkelen voor de markt. Hij is geen adviseur meer, maar aandeelhouder.
Oprecht verantwoordelijkheid nemen doe je dus zo. Wordt probleemeigenaar, verplaats je in de klant met je eigen portemonnee en luister naar je opdrachtgever, of wordt er zelf een. Deze groep architecten gaan zich verenigen in een nieuwe Online Architecten Autoriteit waar transparantie en betrokkenheid ambities zijn. Geen BNA en Architectenregister meer, maar een open-source platform, zoals het OS House project van Vincent van der Meulen. Eens kijken wie de handschoen oppakt.
comments op mijn blog (als je dit op spacemakers.nl leest)
nawoord
Cliche-s te over als je praat over de verhouding architect – opdrachtgever. De ene denkt alleen maar aan mooie plaatjes, de andere alleen aan geld. De truc zit hem erin dat we een bouwproject gaan zien als een acrobaten act (castellers) zoals hier te zien is.
Je hebt sterke en lichte mensen, maar samen maak je het bouwwerk. Als er een afvalt, dondert alles in elkaar. Of zie het bouwproces als het bereiden van een diner. Geen koud buffet zonder regie, maar een echt diner, bereidt door een topkok (de architect), met top ingrediënten en eerlijke gasten. De ontwikkelaar speelt graag de sous-chef, als hij de architect de leiding toevertrouwt, en kan luisteren naar hem en opdrachten kan aannemen en verwerken. In een top restaurant is vertrouwen in de keuken van cruciaal belang, en speelt ieder zijn rol, zonder beter te willen zijn dan de ander, laat staan hoger in hiërarchie.
Reacties